Μετα-επικοινωνία: Το μήνυμα κάτω από το μήνυμα

Δύο εκπαιδευτές λένε την ίδια ακριβώς φράση σε δύο διαφορετικές αίθουσες:

«Θα το εξηγήσω άλλη μία φορά.»

Στην πρώτη αίθουσα, οι άνθρωποι χαλαρώνουν. Νιώθουν ότι κάποιος νοιάζεται να τους πάρει όλους μαζί του. Στη δεύτερη, τα μάτια χαμηλώνουν. Κάποιοι νιώθουν ότι μόλις χαρακτηρίστηκαν αργοί.

Ίδιες λέξεις. Αντίθετο αποτέλεσμα. Τι άλλαξε;

Αυτό που άλλαξε δεν βρίσκεται στο μήνυμα. Βρίσκεται κάτω από το μήνυμα και έχει όνομα: μετα-επικοινωνία. Είναι όλα όσα επικοινωνούμε σχετικά με αυτά που λέμε: πώς βλέπουμε τον άνθρωπο απέναντί μας, τι πιστεύουμε για τη σχέση μας μαζί του, ποια θέση του δίνουμε, και ποια κρατάμε για εμάς.

Και εδώ είναι το εύρημα που άλλαξε τον τρόπο που βλέπω το επάγγελμά μας: οι αίθουσες δεν αντιδρούν κυρίως στο μήνυμα. Αντιδρούν στο μετα-μήνυμα.

Κάθε φράση σας λέει δύο πράγματα ταυτόχρονα

Η επικοινωνία δεν μεταφέρει ποτέ μόνο περιεχόμενο. Κάθε πρόταση που βγαίνει από το στόμα ενός εκπαιδευτή κουβαλάει και μια δεύτερη, σιωπηλή δήλωση για τη σχέση, και αυτή η δεύτερη δήλωση διαβάζεται πρώτη.

«Αυτό είναι λίγο δύσκολο, αλλά θα προσπαθήσουμε» λέει, στο επίπεδο του περιεχομένου, κάτι απολύτως αθώο. Στο επίπεδο της σχέσης μπορεί να λέει: δεν σας εμπιστεύομαι ότι θα τα καταφέρετε. «Όπως ξέρετε όλοι...» μοιάζει με ευγενική γέφυρα, αλλά για όποιον δεν ξέρει, είναι μια μικρή πόρτα που κλείνει: εδώ δεν επιτρέπεται να μην ξέρεις. «Ωραία ερώτηση!», αθώο, θετικό, ενθαρρυντικό. Μέχρι που το λέτε επιλεκτικά, και η αίθουσα αρχίζει να καταλαβαίνει ποιες ερωτήσεις δεν ήταν ωραίες.

Κανένας συμμετέχων δεν θα σηκώσει το χέρι να πει «διαφωνώ με το μετα-μήνυμά σας». Αλλά όλοι το εισπράττουν. Και το άθροισμα αυτών των μικρών εισπράξεων είναι αυτό που ονομάζουμε «κλίμα» η αίσθηση της αίθουσας που όλοι νιώθουν και κανείς δεν μπορεί να εντοπίσει πού ακριβώς γεννήθηκε.

Γεννήθηκε εδώ. Στις κενό ανάμεσα στις λέξεις.

Η αίθουσα απαντάει στο ίδιο επίπεδο

Το πιο ενδιαφέρον και το πιο χρήσιμο είναι ότι η μετα-επικοινωνία είναι αμφίδρομη. Οι συμμετέχοντες σας απαντούν διαρκώς στο ίδιο σιωπηλό κανάλι.

Ο συμμετέχων που ρωτάει «και αυτό πού βασίζεται επιστημονικά;» σπάνια ζητάει βιβλιογραφία. Στο επίπεδο της σχέσης, συχνά ρωτάει: γιατί να σε ακούσω; Δείξε μου ότι αξίζεις τη θέση που στέκεσαι. Ο άλλος που κάνει το έξυπνο σχόλιο και κοιτάει τους διπλανούς του δεν σας μιλάει εσάς διαπραγματεύεται τη δική του θέση στην ομάδα. Και η ομάδα που ρωτάει «θα μας δώσετε τις διαφάνειες;» μπορεί, κάτω από την πρακτική ερώτηση, να σας λέει κάτι που πρέπει να ακούσετε: δεν σκοπεύουμε να είμαστε παρόντες. Θα τα διαβάσουμε μετά.

Ο εκπαιδευτής που ακούει μόνο το περιεχόμενο απαντάει στη βιβλιογραφία, γελάει με το σχόλιο, υπόσχεται τις διαφάνειες και χάνει, και στις τρεις περιπτώσεις, την πραγματική συζήτηση. Ο εκπαιδευτής που ακούει το μετα-μήνυμα απαντάει σε αυτό που πραγματικά ειπώθηκε. Όχι απαραίτητα φωναχτά. Αλλά με επίγνωση επιλέγει: σε ποιο από τα δύο επίπεδα θα απαντήσω τώρα;

Αυτή η ερώτηση, «σε ποιο επίπεδο θα απαντήσω;» είναι από τα πιο δυνατά εργαλεία που μπορεί να αποκτήσει ένας άνθρωπος που δουλεύει με ομάδες. Και ισχύει πολύ πέρα από την αίθουσα: στις συναντήσεις, στις διαπραγματεύσεις, στο σπίτι.

Μια άσκηση επίγνωσης

Δεν θα σας προτείνω να «βελτιώσετε τα μετα-μηνύματά σας» αυτό θα ήταν σαν να προσπαθείτε να ελέγξετε την αναπνοή σας για μια ολόκληρη μέρα. Θα σας προτείνω κάτι πιο ρεαλιστικό: μία μέρα καθαρής παρατήρησης.

Στην επόμενη συνάντηση ή εκπαίδευσή σας, διαλέξτε τρεις φράσεις που λέτε συχνά, τις αυτόματες, τις «δικές σας». Και ρωτήστε για την καθεμιά: τι λέει αυτή η φράση για το πώς βλέπω τους ανθρώπους απέναντί μου; Αν ήμουν στη θέση τους, τι θα εισέπραττα, όχι τι θα καταλάβαινα, τι θα εισέπραττα;

Οι περισσότεροι άνθρωποι που κάνουν αυτή την άσκηση με ειλικρίνεια βρίσκουν τουλάχιστον μία φράση που λέει κάτι που δεν θα ήθελαν ποτέ να πουν. Δεν είναι κακό σημάδι. Είναι η αρχή της επίγνωσης και η μετα-επικοινωνία δεν διορθώνεται με τεχνικές. Ευθυγραμμίζεται με επίγνωση: όταν αλλάξει το πώς πραγματικά βλέπεις την αίθουσά σου, τα μετα-μηνύματα ακολουθούν μόνα τους.

Αυτή η δουλειά της ευθυγράμμισης είναι από τις πιο λεπτές και πιο μεταμορφωτικές που κάνουμε με τη Μυρτώ στο Voices of Change. Αν το άρθρο σας άφησε την αίσθηση ότι κάτι γνώριμο μόλις απέκτησε όνομα, αυτή η αίσθηση είναι μια καλή αρχή για κουβέντα.

Περισσότερες πληροφορίες για το Voices of Change.